EU ETS ( Emission Trading System) je sistem EU-a za trgovanja emisijama koji:
- zahtijeva od zagađivača da plate za svoje emisije stakleničkih plinova (GHG);
- pokrenut 2005. godine i prvo je tržište ugljika na svijetu te jedno od najvećih na svijetu;
- pomaže u smanjenju ukupnih emisija EU-a, a istovremeno generiše prihode za finansiranje zelene tranzicije;
- pokriva emisije iz sektora proizvodnje električne energije, industrijske proizvodnje i avijacije – koji čine otprilike 40% ukupnih emisija GHG-a u EU-u;
- počeo je pokrivati emisije iz pomorskog prometa 2024. godine;
- djeluje u svim zemljama EU-a plus Island, Lihtenštajn i Norveška, te je povezan sa švicarskim ETS-om (od 2020. godine).
Kako funkcioniše EU ETS?
EU ETS temelji se na načelu „ograničenja i trgovine“ (cap and trade). Ograničenje se odnosi na ograničenje postavljeno na ukupnu količinu GHG-a koju mogu emitovati postrojenja i operateri obuhvaćeni područjem primjene sistema. Ovo ograničenje se smanjuje godišnje u skladu s klimatskim ciljem EU-a, osiguravajući da se ukupne emisije EU-a s vremenom smanjuju. Do 2023. godine, EU ETS je pomogao smanjiti emisije iz evropskih elektrana i industrijskih postrojenja za otprilike 47% u usporedbi s nivoom emisija iz 2005. godine.
Ograničenje EU ETS-a izraženo je u emisijskim dozvolama, pri čemu jedna dozvola daje pravo na emisiju jedne tone ekvivalenta CO2 (tj. ekvivalenta ugljikovog dioksida). Dozvole se prodaju na aukcijama i s njima se može trgovati. Kako se ograničenje smanjuje, smanjuje se i ponuda dozvola na tržištu ugljika EU-a.
U okviru sistema, kompanije moraju pratiti i izvještavati o svojim emisijama na godišnjem nivou te predati (surrender) dovoljno dozvola kako bi u potpunosti pokrile svoje godišnje emisije. Ako se ti zahtjevi ne ispune, nameću se visoke kazne.
Iako se dozvole pretežno prodaju na aukcijama, kompanije neke dozvole dobivaju besplatno. Kompanije također mogu međusobno trgovati dozvolama po potrebi. Ako postrojenje ili operater smanji emisije, kompanija može prodati višak dozvola i/ili ih zadržati za buduću upotrebu. Sve te operacije bilježe se u Registru Unije.
Dugoročno gledajući – ulaganje u niže emisije smanjuje trošak.
Cijenu dozvola određuje tržište ugljika EU-a, koje podliježe strogim pravilima nadzora. Opadajuća gornja granica EU ETS-a je informacija kompanijama o dugoročnoj nestašici dozvola na tržištu, a istovremeno osigurava da one imaju tržišnu vrijednost. Cijena ugljika, pak, potiče kompanije da smanje emisije na isplativ način. Ta cijena također određuje prihod ostvaren prodajom dozvola. Od 2013. godine EU ETS je prikupio više od 175 milijardi eura.
Prihodi EU ETS-a prvenstveno se slijevaju u nacionalne proračune, a države članice moraju ih koristiti za podršku ulaganjima u obnovljive izvore energije, poboljšanja energetske učinkovitosti i tehnologije s niskim udjelom ugljika koje pomažu u smanjenju emisija, a time i troškova ugljika firmi. Nadalje, dio prihoda EU ETS-a podržava inovacije s niskim udjelom ugljika i energetsku tranziciju EU-a putem Fonda za inovacije i Fonda za modernizaciju.
Veza CBAM-a i ETS-a
Kompanije u Evropskoj uniji (EU) su od 2005. godine izložene sistemu trgovanja emisijama (ETS). Ovaj sistem je sistem koji se primjenjuje na više od 10.000 postrojenja. Pod EU ETS spadaju energijski intenzivni industrijski sektori, uključujući proizvodnju električne energije, preradu nafte, proizvodnju čelika, aluminija, cementa, keramike, celuloze i druge. Obzirom da je većina ovih industrija već pod pritiskom konkurencije koja posluje u istoj branši, a nalazi se izvan EU, uveden je CBAM mehanizam. Kako bi do sada bio smanjen pritisak na kompanije iz EU, obzirom na veće finansijske obaveze zbog plaćanja emisija ugljen dioksida, EU je svake godine dodjeljivala određenu količinu besplatnih emisionih dozvola. Generalno, EU ETS omogućava kompanijama da emisione dozvole pribave putem aukcija na početku godine i/ili kroz besplatnu dodjelu dozvola. Proizvođači električne energije nemaju ni dio besplatnih emisionih dozvola već za cjelokupan iznos emisija kupuju dozvole na aukciji.
Cilj CBAM mehanizma je da proizvodi/roba/sirovine koje se proizvode izvan EU, a u EU su direktno ili indirektno pod EU ETS sistemom, budu tretirani kao i oni u EU. Kada je riječ o cijenama emisionih dozvola (CBAM certifikata), one se određuju na osnovu cijene emisionih dozvola u EU ETS sistemu. Cijena emisionih dozvola za CBAM mehanizam će se određivati na osnovu prosječne cijene na sedmičnom nivou.
